Có chăng một nền sân khấu hài Việt Nam hiện đại ?

Nhà văn Nguyễn Hiếu

 Vịêt Nam đã từng có một nền sân khấu hài cổ điển, truyền thống

Điều đầu tiên có thể khẳng định, đặc tính của người  Việt nam là một dân tộc lạc quan, yêu đời. Dù trong bất kì một hoàn cảnh khó khăn nào thì tiếng cười không chỉ là một cách biểu lộ sự yêu đời và lạc quan mà còn trở thành một vũ khí sắc bén để phê phán, chế diễu theo nhiều cung bậc khác nhau trước các hiện tượng của xã hội. Trong các loại hình nghệ thuật dân gian cũng như hàn lâm của Việt Nam đều in dấu khá rõ tiếng cười đó. Nhất là các loại hình sân khấu truyền thống thì tiếng cười này càng được thể hiện rõ. Với Chèo- một thể loại hình thức sân khấu dân gian phổ cập ở vùng đồng bằng Bắc bộ thì tiếng cười được phổ cập và lan tỏa trong các lớp kịch và được cô đọng, nâng cao, qui tụ lại biến tiếng cười trở thành phương pháp hài hước có sức phê phán, công phá mạnh mẽ. Và kì lạ hơn tiếng cười và phương pháp hài sắc bén đó được qui tụ thành nhân vật hề chèo nổi tiếng mà bất kì trong một vở chèo nào kể cả những vở chèo phản ảnh sự xung đột gay gắt giữa các tầng lớp trong xã hội, hay kể về một tích trò mang đầy đủ yếu tố bi kịch thì nhân vật hề chèo với những lời thoại thông mình, phóng túng cùng những làn điệu linh hoạt vẫn thoải mái tung hứng trên sân khấu nói lên khát vọng của quần chúng, lên án cường quyền và phê phán thói hư tật xấu của con người.

Thiên tài của cha ông ta với tư cách là các nhà viết kịch vô danh (hay là sự sáng tạo của tập thể các nghệ nhân) là khi xây dựng nhân vật hề này mặc dù được định hình theo các khuôn mẫu hề mồi, hề gậy…nhưng đôi khi lại được biến thái thành những nhân vật bình dân như mẹ Đốp, người hầu, anh Nô….Chính vì sự có mặt của nhân vật hề này nên không ít các vở chèo đậm đặc tính bi kịch vẫn tràn đầy tiếng cười, chất hài phóng khoáng của cha ông ta từ các vở Lưu Bình- Dương Lễ, Trương Viên, Quan âm Thị Kính…Vẫn lóe sáng, tràn ngập chất hài trữ tình – một hình thức hài đạt tầm vóc của sự cao cấp và sâu sắc. Còn vùng Nam bộ với sự ra đời của tuổng – một thể loại kịch cung đình nhưng dần dần phổ cập ra đại chúng thì bên cạnh những vở tuồng pho- loại tuồng đa phần lấy tích từ các truyện chương hồi của Trung quốc cổ đại thì luôn luôn tồn tại loại tuồng hài mà tiếng chuyên môn gọi là tuồng đồ là loại tuồng phóng tác, hư cấu từ thực tế xã hội và luôn luôn đầy ắp tiếng cười .Chính vì thề nên tuồng đồ thường được gọi là tuồng hài là vì vậy. Cho đến ngày nay các vớ tuồng đồ- tuồng hài lưu truyền lại vẫn là những hòn ngọc kinh điển trong kho tàng các vở kịch hài của nền sân khấu cổ điển Việt nam. Tiêu biểu đó là các vở “ông Trương Tiên Bửu”,’”Trương Ngáo”, “Trần Bồ “, “Trương Đồ Nhục-Tức “hồn Trương Ba da hàng thịt” và nhất là “Nghêu sò ốc hến” ….

Điểm qua một vài nét về hai loại kịch truyền thồng như vậy để thấy rằng nền sân khấu Việt nam của chúng ta đã có cả một truyền thống hài kịch với những tác phẩm kinh điển mà chúng ta hoàn toàn có thể tự hào khi xếp chúng bên cạnh các kịch bản hài xuất sắc nhất của thế giới. Vậy mà trên dưới hơn nửa thế kỉ nay, nền kịch nước ta gần như quá ít nếu không muốn nói là gần như không có các vở kịch hài theo đúng nghĩa của nó chứ chưa nói đã có những kịch bản kiệt tác, những vở diễn mang lại niềm kiêu hãnh cho nền kịch hài nước ta. Vì sao vậy ?

 Nhìn lại sân khấu hài của nước ta trong giai đoạn gần đây

Đã từ lâu, các nhà lý luận của nước ta cũng như thế giới đều khẳng định: Kịch là một thể loại khó viết nhất trong các thể loại văn chương, nhưng kịch hài lại càng khó viết hơn. Nền văn chương Pháp và kể cả Đức có không ít các nhà viết chính kịch, bi kịch hàng đầu thế giới như Rasin, Cooc nây, Huy Gô, Mê ri mê, Gớt, Sile nhưng chỉ có gần như duy nhất một nhà chuyên viết hài kịch là Môlie. Nhìn xa hơn ngay như nhà viết kịch hàng đầu của nhân loại trong mọi thế kỉ như Xếcxpia có gần 40 kịch bản lừng danh thì số lượng kịch bản hài của ông cũng chỉ chiếm chưa đầy 10 kịch bản.

Còn ở ta tính từ khi năm 1954 cho tới nay chỉ duy nhất có vở “Quẫn”của kịch tác gia Lộng Chương dưới bàn tay của đạo diễn tài năng Trần Hoạt mới xứng đáng được xếp là vở kịch hài đích thực. Còn ngay như “bệnh sĩ “của Lưu Quang Vũ cũng chỉ vở kịch tâm lý xã hội mang yếu tố hài.

Trong khi đó nhu cầu cần xem hài của nhân dân ta lại quá bức thiết.

Để đáp ứng nhu cầu này nên trong khi sân khấu gần như hoàn toàn trống vắng vở diễn hài thì Đài THTW đã đã mạnh dạn mở ra tiết mục “gặp nhau cuối tuần” nhưng mặc dù được ưa thích nhưng tiết mục này cũng lâm vào tình trạng đầu voi đuôi chuột và sau khi khai trương vào năm 2006 thì cuối năm 2007 tiết mục này chết yểu, để biến tấu thành “thư dãn cuối tuần” rồi “Táo quân cuối năm” với những tiểu phẩm nhạt nhòa, cố gợi cười một cách cơ giới với hàng loạt diễn viên được phong lên là “danh hài” một cách tùy tiện.

Nhà hát Tuổi trẻ biết được sự khát hài của người xem đã liên tục cho ra những loạt tiểu phẩm dười tên gọi “đời cười”  là một cố gắng lớn nhưng cũng chỉ là những lớp cắt bắt gặp gây cười để từng bước tiến tới làm đà cho sự khái quát, phê phán xã hội, thói hư tật xấu ,tệ tham nhũng bằng những kịch bản có tầm vóc.

Nếu sân khấu miền Bắc trầm lắng thì sân khấu miền Nam lại có vẻ sôi nổi với những đêm diễn không ít tiếng cười. Song đúng như kịch tác gỉa Lê Duy Hạnh Phó chủ tịch HNSSKVN đã đánh giá:

 “sân khấu TPHCM hiện nay càng gây cười càng  hút khán giả .Nhưng những tiếng cười đó bật ra phần nhiều bởi những mảng miếng chọc cười cơ giới, hời hợt về hình thể, về yếu tố với những thứ có thể gây cười một cách đơn giản, thậm chí sinh lý . Những tiếng cười đó không thể gọi là hài vì nó không nằm trong phạm trù thẩm mĩ . Tíếng cười mang chất hài đúng nghĩa của nó phải được bật ra từ sự đấu tranh, xung đột mang yếu tố xã hội. Các kịch bản hiện nay của ta quá hiếm, mà đa phần các kịch bản hiện này vẫn chỉ là chính kịch ( đram) có tình huống hài, ngôn ngữ quậy, nhân vật mang chút hề hề vậy thôi. Mặc dù trên dưới 10 năm trở lại đây kịch bản sân khu của ta đã giảm bớt tính giáo huấn tăng chất giải trí lên nhưng dường như chất hài , và kịch bản hài vẫn chưa được chú trọng .. .”

Từ  ý kiến của tác giả Lê Duy Hạnh tôi chợt nghĩ, khi không có các nhân vật hài lớn trong những vở kịch hài đích thực thì việc gọi các diễn viên gây cười trong các tiểu phẩm ở cả hai miền Nam, Bắc hiện nay được gọi là các danh hài cũng chỉ là sự phong tặng theo kiểu thổi phồng của sự quảng cáo.

Nỗ lực để nền kịch Vịệt nam có tác phẩm hài đích thực

Kịch tác gia Văn Sử, phó ban sáng tác của HNSSKVN, cắt nghĩa vì sao nền sân khấu đương đại nước ta chưa có kịch bản và vở diễn hài đúng nghĩa và xuất sắc. Ông cho rằng nền sân khấu nước ta từ lâu này chưa coi trọng hài kịch là một trào lưu trong sân khấu nên dường như không có tác giả nào chuyên tâm dồn tâm sức và tài năng để theo đuổi nó.

Điều thứ hai, vài chục năm qua, nền sân khấu nước ta quá quen với âm điệu chủ đạo là ca ngợi và mổ xẻ xã hội bằng chính kịch mà quên đi sự phê phán, mổ xẻ xã hội bằng phương pháp hài kịch. Ngày nay xã hội ta trong giai đoạn giao thời lên một xã hội văn mình nhưng cũng mang trong mình không ít hiện trạng cần phê phán nhưng sự phê phán bằng hài hước một cách sâu sắc với sự mổ xẻ mạnh mẽ một phần các giả chưa quen, một phần các nhà hát, các đoàn còn e dè nếu chưa muốn nói là né tránh.

Trong thời gian qua ban sáng tác được sự chỉ đạo của HNSSKVN đã nhìn ra nhu cầu và sự đòi hỏi của quần chúng về các tác phẩm hài sâu sắc trên sân khấu nên đã có nhiều hoạt động nhằm từng bước nâng cao chất lượng kịch bản hài. Cuộc già soát về thực trạng hài miền Bắc đã được tiến hành thông qua hội diễn liên hoan hài ở Quảng Ninh vào cuối năm 2011 mới thấy lộ ra sự nghèo nàn về kịch mục. Nhưng tiểu phẩm quá cũ về những Chí Phèo quá nhiều, những mẹ đốp xã trưởng quá trùng hợp, những mảng miếng xã hội được phản ánh quá hời hợt, thiếu hẳn hơi thở cuộc sống. Sau cuộc khảo nghiệm như thế HNSSK đã đi một bước táo bạo là mở trại sáng tác kịch bản chuyên hài tại Nha trang vào tháng 5. Bằng một sự làm việc nghiêm túc đầy tính chuyên môn, ban sáng tác đã chọn ra 15 kịch bản của 15 tác giả trong gần 50 kịch bản gửi đến dự tuyển chọn. Kết quả và chất lượng 15 kịch bản này sẽ được góp ý một cách nghiêm túc và sẽ được nâng cao. Kịch tác gia Văn Sử khẳng định trại sáng tác này khuyến khích mạnh mẽ sự sáng tác hết mình, sự đi tìm những phương pháp, đề tài và các biểu hiện mới của các tác giả để từ đó có những kịch bản hài đích thực mổ xẻ, phản ảnh xã hội, để chính từ những thành tựu của trại sáng tác này làm đà cho sự trỗi dậy, trở lại mạnh mẽ dòng kịch bản hài đã từng có truyền thồng lâu đời trong nền kịch Việt Nam, một đội ngũ viết kịch bản hài nhiệt thành để từng bước hạn chế những cái gọi là tác phẩm mang danh hài nhưng quá nhạt nhòa và nông cạn đang tràn làn trên sân khấu và các phương tiện thông tin đại chúng hiện nay.

Cuối bài viết này tôi xin kể một kỉ niệm năm 1976, tác giả, đạo diễn lừng danh Lộng CHương dàn dựng vở hài ‘chuyện như thế thì cân phải nói” cho đoàn kịch Công nghiệp Hà Nội. Sau hai tháng hai bác cháu tôi cùng tập thể diễn viên đêm đêm hăng say luyện tập để chờ công diễn. Bất đồ ông lãnh đạo đoàn kịch tên là Yết từ Mát xcơ va trở về sau khi xem tổng duyệt đã hùng hổ quyết định “không được công diễn vở này vì các anh dám phê phán giám đốc nhà nước”. Nhắc lại kỉ niệm buồn này để nói rằng sự cố gắng của các tác giả chỉ là một phần nếu các đoàn, các nhà hát vẫn chưa coi trọng sự phản ảnh, phê phán thói hư tật xấu của xã hội bằng hài kịch sắc sảo và đầy tính chiến đầu.

                                                          Nha Trang tháng 5/2012

                                                                    Nguyễn Hiếu

 DT:0913535270

TK:97044168 50000645 022 VIB( ngân Hàng Quốc tế)

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: