Phạm Thành: Hậu Chí Phèo và Dư luận, Phần II : Nhà nông cự phách ( tiếptheo phần I)

Dư luận: Hậu Chí Phèo tác phẩm đầu tiên đề cập lỗi hệ thống 

1. Nhà nông cự phách?

  Ông Hồ Chí Minh thăm HTX Hùng Sơn

Một lần tôi đi công tác loanh quanh trong làng Vũ Đại. Nhìn thấy tôi, hai người đàn ông – một già, một còn trẻ – đang ngồi ở một quán nước ven làng, reo lên: “A! Nhà báo!”. Và lập tức họ dúi vào tay tôi hai bức ảnh – một đã quá mờ, nhìn không thấy gì rõ ràng. Khi tôi đang xem bức ảnh mờ, một người hỏi:

– Anh có nhận ra điều gì không?

Tôi thú nhận:

– Các bác ạ! Ngay cả dòng chữ dưới ảnh, tôi cũng khó đọc nổi.

Người nông dân đưa cho tôi bức ảnh khác, rồi hỏi:

– Bức này thì thế nào?

– Bức ảnh này có rõ hơn – Tôi trả lời.

– Bức ảnh này, anh có nhận ra điều gì không? – Một người nông dân hỏi?

– Điều gì? – Mắt tôi vừa dán vào bức ảnh, đầu tôi vừa suy xét: “điều gì?”.

Là nhà báo, chỉ viết là chính, nhiếp ảnh, hội họa không rành, tôi thường đọc lời “chú” dưới ảnh, rồi sau đó mới dám nhận xét. Do bức ảnh mờ, nên tôi phải căng mắt ra mới đọc nổi lời “chú”: “Nông nghiệp 1A phá cửa ải năm tấn”.

– Một bức ảnh về nông nghiệp – Tôi vẫn trả lời một cách mập mờ. Thực, nhìn trên bức ảnh chỉ có hai chi tiết đáng chú ý, đó là hai người đàn ông đang chụm tay vào nâng một bông lúa. Bông lúa thì không có gì để bàn, cái chính là ở hai con người này. Quả, tôi có ngờ ngợ về họ. Nhìn qua khuôn mặt, tôi thấy quen quen. Nếu có chú thích đi cùng, tôi có thể lướt nhanh và xác định chính xác họ là ai. Nhưng, bức ảnh đăng trên báo Đồng Bào, cơ quan ngôn luận Trung ương của làng Vũ Đại, được hai người đàn ông cắt ra, cất giữ cũng khá lâu, vẻn vẹn chỉ có chú thích: “Nông nghiệp 1A, phá cửa ải năm tấn”, nên tôi trả lời cũng phải thận trọng.

Và để khỏi bị hai bác nông dân dồn vào thế bí, tôi “đánh bài” vấn lại hai bác:

– Nói vô phép các bác, tôi thấy hai người này, một có lẽ là cụ Chí, hai là bác Thanh đây. Nhưng có gì đáng chú ý? Và cái chính là chuyện gì ở đây? Các bác muốn nói chuyện gì ở đây?

Nghe tôi nói thế, hai người nông dân mắt trợn lên, ra chiều ngạc nhiên lắm! Bởi vậy, tính tò mò nghề nghiệp của tôi càng được kích thích. Lúc đó, tôi quan sát thấy người trẻ tuổi đã há miệng ra như muốn nói toạc hẳn ra chuyện gì đấy, nhưng đã bị người già hơn ngăn lại, bằng một câu hỏi tôi:

– Anh có thạo nông nghiệp không?

Là phóng viên viết nhiều về nông nghiệp, tôi trả lời:

– Cũng hiểu biết tàm tạm, hai bác.

Một người nói:

– Vậy, anh thử xem cái bông lúa, hai người đàn ông trong ảnh chụm tay giơ cao nó lên, là loại giống lúa gì?

Tôi dán mắt nhìn bông lúa một lúc, rồi thành thật thưa lại với hai bác:

– Chịu! Thú thật với hai bác là em chịu. Thực ra, thì tôi cũng đã ngờ ngợ. Nhưng có chuyện gì ở đây, hai bác.

Người nông dân già hơn hạ giọng, trả lời tôi:

– Chuyện gì à anh! Nó là số phận của chúng tôi, số phận trung thực, và cả số phận của sự đổi mới nữa đấy…

Câu chuyện của hai người nông dân bắt đầu. Người nông dân trẻ tuổi nói:

– Tôi tự giới thiệu. Tôi tên là Hải, nguyên là trợ lý về nông nghiệp cho cụ Chí.

– Còn đây là bác Thanh, nguyên chủ nhiệm hợp tác xã sản xuất nông nghiệp. Cả hai chúng tôi và nhiều người nữa có kỷ niệm “mật thiết” với bức ảnh này, mà muốn quên cũng không thể được. Một kỷ niệm cay đắng, khó quên. Tôi xin nói trước, có gì bác Thanh kể thêm vào sau:

– Phải nói rằng, trên lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, sau ngày miền Nam giải phóng, cuộc cách mạng về giống lúa chưa có thành tựu tốt như bây giờ. Vai trò của các Viện khoa học Nông nghiệp chưa có vị trí như bây giờ. Nó thường đứng sau vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng làng Vũ Đại. Cụ Chí, người đứng bên trái bức ảnh, được mệnh danh là “lão tướng nông nghiệp” của làng. Trong một chuyến đi tham quan về phía Nam, ông đã đem giống lúa nông nghiệp 1A về. Sau một vụ khảo nghiệm trên đồng ruộng, cụ thấy năng suất lúa cũng khá. Cụ sướng lắm! Cụ lệnh cho tất cả các cơ quan khoa học, các hợp tác xã sản xuất nông nghiệp, các chi bộ, đảng ủy, phải “1A hóa đồng ruộng”. Cụ còn thể hiện quyết tâm của mình bằng một nghị quyết, có ghi: “Phá cửa ải năm tấn không có con đường nào khác là lấy giống lúa 1A”. Cụ Chí đi tới vùng quê nào cũng ra lệnh: “Bất luận đồng đất thế nào, cũng phải cấy giống lúa 1A”.

Thực tế, giống lúa 1A có lợi thế ngắn ngày. Cấy nó trong vụ mùa sẽ tạo điều kiện cho việc mở rộng diện tích vụ Đông. Vụ Đông đang là “mốt”, là vấn đề kinh tế, chính trị của quốc gia. Nơi nào có diện tích vụ Đông lớn, có sản lượng cao, thế nào cũng được dư luận quan tâm khen ngợi. Dư luận đã quan tâm, khen ngợi thì con đường lên quan, tiến chức nhanh lắm.

Sau vụ thứ nhất, thấy năng suất lúa cũng tạm chấp nhận được. Vụ thứ hai, dưới cơ sở báo lên, năng suất đạt cũng khá. Cụ Chí mừng quá! Đến vụ thứ ba, cũng qua báo cáo của cơ sở gửi lên, diện tích cấy lúa 1A không những được mở rộng mà cơ sở nào cũng cam kết với cụ Chí là năng suất lúa ngắn ngày 1A sẽ còn khả năng tăng cao hơn. Thế là quá tam ba bận, cụ Chí thấy cần phải kiểm tra, khảo sát lại thực tế một lần nữa, để làm báo cáo trước Trung ương. Thực tế, làng Vũ Đại, con đường đưa giống lúa mới vào sản xuất, chưa có địa phương nào thành công với qui mô cơ cấu một giống lúa. Cụ đã nóng lòng đợi kết quả lần này. Hy vọng của cụ là bằng thực tế đánh ngã nhiều nhà nông nghiệp có ý kiến trái ngược với cụ về giống lúa 1A.

Cuối tháng chín năm ấy, thời tiết đã se lạnh. Tôi, cụ và một trợ lý của cụ, thành một đoàn đi khảo sát thắng lợi cuối cùng của giống lúa 1A. Cụ Chí mặc áo cộc tay, chân gọn gàng trong bộ dép lốp, ngồi ngay ngắn trên ghế trước xe Von-ga.

Sau khi đi khảo sát kết quả ở nhiều hợp tác xã sản xuất nông nghiệp, trên đường về trụ sở, mặt cụ lúc nào cũng tươi roi rói. Cụ đang thầm cảm ơn trời đất đã cho cụ vận may cuối đời. (Mặc dù cụ luôn kêu ca với cấp dưới rằng: “Ba năm qua, thời tiết rất khắc nghiệt nhưng cái giống lúa 1A kỳ diệu lắm, vẫn vượt lên!”). Cụ đã nhiều lần nói trước hội nghị, cũng như nhiều lần tâm sự với chúng tôi: “Thực tế bao giờ cũng là chân lý. Bác không phải là kỹ sư nông nghiệp, nhưng cái nông nghiệp làng Vũ Đại phức tạp lắm. Kỹ sư không lăn lộn, đã chắc ăn nhằm gì”.

Hôm ấy, đã bốn giờ chiều rồi mà chiếc xe Von-ga vẫn “hùng dũng” rú ga, bò đi trên con đường nông thôn xóc xách. Tôi và trợ lý của cụ ngồi ở ghế phía sau, tay luôn phải bám chắc vào hai bên thành cửa xe, nhằm chống lại những cái xóc kinh người, do những ổ gà, ổ trâu trải chi chít trên con đường nông thôn nhỏ hẹp. Chốc chốc, chúng tôi lại buột miệng kêu lên: “Xóc quá!”.

Thực tình, lội ruộng và chè chén cả ngày, chúng tôi cũng đã thấm mệt. Gió bấc đã lạnh mà lái xe vẫn chảy mồ hôi trán. Riêng cụ, đã ngoài sáu mươi tuổi mà xem ra, cụ vẫn chưa tỏ ra mỏi mệt gì. Mắt cụ không mấy khi không ngó nhìn sang miệt đồng bên phải, hoặc bên trái. Nhìn lúa tốt, cụ không hề giấu diếm niềm vui. Cụ đã rất nhiều lần buông ra lời cảm thán:

– Lúa tốt thật!

Thường, sau lời cảm thán của cụ, chúng tôi cũng nhanh nhẩu đáp lại:

– Vâng, thưa cụ, tốt thật!.

Thường, sau lời đáp của chúng tôi, cụ nở một nụ cười mãn nguyện. Sau đó, cụ thường im lặng một lúc dài. Có bận, cụ còn đưa khăn lên thấm thấm vào mắt. Nhưng lần này, cụ lại không thể hiện sự sung sướng đó mà tiếp tục nói chuyện với hai chúng tôi:

– Các cháu phải khẩn trương làm nhanh báo cáo khoa học kỹ thuật đi chứ. Chỉ còn ít ngày nữa là Trung ương làng sẽ họp. Các cháu khẩn trương lên, kẻo không kịp mất.

Chúng tôi trả lời:

– Thưa cụ, chúng cháu đã chuẩn bị đủ cả rồi ạ.

Chẳng biết vì sao, cụ Chí bỗng nổi cáu lên:

– Đủ là thế nào? Một cuộc cách mạng về giống lúa đầu tiên cho cả làng, lớn đến như vậy. Đủ là đủ thế nào? Các cháu là chúa hay chủ quan.

– Dạ! Thưa cụ. Chúng cháu dự tính phải viết thêm ạ.

Cụ Chí chuyển sang giọng dạy dỗ chúng tôi:

– Các cháu hay quen cái lối viết tắt, làm tắt. Bản báo cáo khoa học này phải viết cụ thể, chi li vào. Phải bắt đầu từ chuyện lãnh đạo vào Nam. Gặp gỡ trong đó thế nào? Họ trao giống 1A cho ta ra sao? Giống bảo vệ trên đường như thế nào? Tay thủ trưởng nông nghiệp của các cháu cứ bảo nóng, giống không đảm bảo. Khoa học của các cháu chán mớ đời lắm! Các cháu chỉ biết: đang ẩm gặp nóng thì nảy mầm; đang nóng gặp ẩm cũng nảy mầm. Thiếu thực tế lắm, các cháu ạ! Bác tính toán cả rồi. Giống lúa tớ để trên cốp xe thì hỏi ẩm, nóng ở đâu ra? Nóng, thì bác đã chống bằng cách bọc nó vào túi ny lông cẩn thận. Còn ẩm, sao bác để quên gói thuốc lá trên đó cả tuần không mốc? Chuyến đi khảo sát này là bác dành riêng cho các cháu. Xuống cơ sở, các cháu biết tình cảm của nông dân cả làng ta đối với giống 1A rồi đấy. Khoa học không thể thiếu được tình cảm. Các cháu hiểu chưa?

Cụ Chí ngừng lời. Chúng tôi lại vội chen vào:

– Dạ! Chúng cháu đã nghe và ghi âm hết vào đầu rồi, ạ.

– Không, không. Phải viết vào báo cáo để bác cần, bác còn lôi ra, chứ ở trong đầu các cháu, bác bổ óc các cháu ra mà dùng à?

– Dạ! Chúng cháu sẽ viết ra giấy ạ.

– Bao nhiêu trang?

Chúng tôi đưa mắt nhìn nhau. Cụ gắt:

– Bao nhiêu? Không thể dưới năm mươi trang, các cháu nhá.

– Dạ vâng! Chúng cháu có thể viết được dài hơn đấy ạ.

Cụ khen.

– Tốt! Tốt!

Bất ngờ, cụ rẽ ngoặt câu chuyện sang “lối” khác. Cụ tâm tình:

– Bác thì chả còn mấy nữa mà về trời. Chà, nhanh quá. Mới ngày nào còn đi vận động bà con tổ chức hợp tác xã sản xuất nông nghiệp. Thế mà, nay cũng đã già mất rồi. Này, các cháu.

– Dạ. Chúng tôi đồng thanh.

– Người ta sống, quan trọng là được cống hiến, phải không?

– Dạ, phải. Nhưng chỉ có người cách mạng mới như vậy.

– Thì bác chẳng đang nói cách mạng, chứ còn nói cái gì?

Chúng tôi im lặng. Cụ tâm sự:

– Bác thì cũng đã sắp về trời. Hy vọng công trình khoa học này sẽ là cống hiến cuối đời cách mạng của bác. Thế là hoàn thiện cho bác lắm rồi. Lần cách mạng thứ nhất, bác đánh đổ Bá Kiến, Lý Cường. Lần cách mạng thứ hai: xây dựng hợp tác xã sản xuất nông nghiệp – cái xương sống của chủ nghĩa xã hội ở nông thôn. Chủ nghĩa xã hội là khoa học. Lần cách mạng thứ ba là công trình khoa học này đây. Các cháu còn trẻ chưa biết, hồi trước cách mạng, lối sống riêng lẻ, “Đèn nhà ai, nhà nấy rạng”, tổ chức hợp tác xã sản xuất nông nghiệp, nhiều nơi làm bì bà bì bạch. Nhưng ở làng mình bác làm gọn lẹ chưa từng có. Không phải làng mình bà con nông dân tự giác vào hợp tác xã sản xuất nông nghiệp đâu. Cái chính là cách làm. Khắp nơi, biết bao cuộc họp, bàn đi tính lại nhưng chỉ là lác đác mấy hộ nộp đơn xin vào. Các tổ công tác xuống địa bàn vận động mãi, khí thế vẫn ì ạch, trung ương lo, cứ tưởng là hỏng. Thế là bác phải ra tay. Bác sai người đánh trống gọi cả làng đến họp. Rất đông đủ cả làng, bác mới ra lệnh:

– Trước cách mạng, nhà nào chưa có đất, đứng sang một bên.

Bác hỏi những người này:

– Ruộng đất, trước khi cách mạng chia cho bà con, là của ai?

Mọi người trả lời:

– Của địa chủ, phong kiến, đế quốc ạ.

Bác hỏi tiếp:

– Ai giành ruộng đất từ tay địa chủ, phong kiến, đế quốc?

Mọi người lại đồng thanh:

– Cách mạng. Cách mạng ạ.

– Đúng rồi. Vậy, bà con nghĩ coi, đất đó là của ai? Của cách mạng chứ còn của ai nữa? Trước đây, cách mạng chia cho bà con mỗi người mỗi ruộng. Nay, cách mạng yêu cầu bà con đem đất đó nộp vào hợp tác xã sản xuất nông nghiệp, cùng nhau làm ăn chung… Làm ăn chung vui hơn, nhiều thóc hơn. Bà con không chịu vào là cớ làm sao? Rồi bác tuyên bố: Ai không vào là chống cách mạng, là cách mạng sẽ thu hồi lại ruộng đất.

Bác chỉ mới nói có thế mà hợp tác xã sản xuất nông nghiệp thành công đấy, các cháu ạ. Ai mà dám chống lại cách mạng, đúng không?

– Tài thật! Tài thật! Vĩ nhân! Cụ là vĩ nhân, nhất định là vĩ nhân, nhất định chỉ đứng sau các vị tiền bối cách mạng! Chúng tôi đều thưa như vậy. Tuyệt! Thực là diệu kế. Cụ là người luôn hiểu sâu sắc từ thực tiễn đến lý luận về Chủ nghĩa Mác – Lê nin. Hồi có một số xã viên tự ý chiếm đất, vỡ hoang, nếu cụ không ký lệnh phá lúa, dù lúa đã có đòng trên những thửa ruộng vỡ hoang đó, thì mấy tay lãnh đạo cấp dưới khó mà củng cố được hợp tác xã sản xuất nông nghiệp. Khó mà chuyển được nông nghiệp bậc thấp lên nông nghiệp bậc cao.

– Chứ còn gì? Cụ tâm đắc khẳng định. Các cháu học nhiều, biết nhiều mà hiểu thực tế và lý luận chủ nghĩa Mác còn nông lắm. Tinh thần của Chủ nghĩa Mác là sở hữu công cộng, sở hữu toàn dân và do Đảng Cộng sản lãnh đạo. Đất đai không là tài sản chung à? Đất đai đã là của chung, thì bất kể cây gì, con gì ở trên đó, đều là của chung cả. Anh không chịu làm ăn trong hợp tác xã, bỏ đoàn, bỏ đội, tự ý quay về làm ăn cá thể, đi vỡ hoang. Bác mới cho phá lúa đi là may, chứ đúng ra phải bắt bỏ tù mới đúng tội. Đúng không các cháu?

Chúng tôi lại đồng thanh:

– Dạ! Đúng ạ.

Nhờ thảo luận bản báo cáo trước trung ương làng Vũ Đại và chuyện phiếm dông dài về ba mươi năm xây dựng hợp tác xã nông nghiệp mà chúng tôi ra khỏi con đường nông thôn nhỏ, hẹp, nghiêng ngửa, xộc xệch một cách bình yên.

Đường nhựa êm ả, chiếc xe Von-ga tăng tốc, vụt đi. Gió như lạnh nhiều hơn. Mưa chiều tháng chín cũng đã lác đác bay. Cứ cái tốc độ này, chẳng mấy chốc, chúng tôi sẽ về tới trụ sở. Bỗng cụ lại ra lệnh:

– Rẽ trái. Rẽ trái.

Đã quen với mệnh lệnh bất ngờ, đồng chí lái xe bình tĩnh đạp mạnh phanh, chiếc Von-ga bất ngờ tung đít lên, đột ngột chậm lại, và rẽ trái. Cũng ngay lúc đó, cụ nói như ra lệnh:

– Vào cái thằng cu Thanh này xem lúa má thế nào?

Lại một lần nữa chiếc Von-ga rơi vào cái thế phải rú ga bò đi “hùng dũng”. Khi xe tới giữa cánh đồng lúa, cụ ra lệnh dừng xe lại. Như mọi khi, cụ vội mở cửa xe bước ra trước. Khi cụ đã đứng thẳng lên, hai tay chống vào mạng hông, mặt vuông góc với cánh đồng, thì chúng tôi mới dám mở cửa bước ra theo. Cùng lúc đó, theo thường lệ, lái xe bóp còi inh ỏi.

Hải kể tới đây thì bác Thanh ngắt lời, chen vào:

– Tôi nghe tiếng còi ô tô thì dừng ngay tay lại. Vợ tôi ốm mấy hôm, ngải cứu chờm uống không khỏi, gừng đánh gió đánh máy cũng không bớt, binisilin tiêm cũng chẳng ăn thua gì. Chiều đó, lại đùng đùng lên cơn sốt. Tôi đang buộc cáng vào xe đạp để đưa vợ lên bệnh viện. Tiếng còi ô tô làm tôi chột dạ. Có lẽ lại cái ông “nhà nông cự phách” của làng đi cơ sở kiểm tra đây. Gớm ghiếc, nhức cả đầu, cả óc. Lần nào cũng hạch sách, căn vặn đủ điều. Lúc đầu tôi còn phân vân: “Không biết còi gọi bí thư, chủ tịch, hay tôi?”. Một đợt bóp còi nữa lại vang lên. Tôi đếm từng hồi một. “Thôi, đích là gọi cả lũ rồi” .

Tự nhiên bác Thanh chuyển giọng:

– Đồng chí ạ! Cả làng tôi ai cũng thuộc, nếu cái xe Von-ga ấy đến khu, xóm, còi vang đều hai lần là gọi chủ tịch cấp dưới; còi vang đều ba lần là gọi chủ nhiệm hợp tác xã. Còi bóp vang inh ỏi, liên hôi lag gọi cả lũ. Biết còi gọi cả lũ, tôi bỏ cáng chạy ngay. Tôi chạy vòng xuống ngõ dưới gọi bí thư:

– Cụ Chí đến…

Tôi chạy ngược sang xóm bên, gọi chủ tịch:

– Cụ Chí đến!

Tôi vừa chạy, vừa gọi, vội vàng, hớt hải như xe cứu hỏa đi chữa cháy.

Tôi là người đầu tiên ra tới chỗ cụ Chí. Thấy cụ đang rẽ lúa, bước đi. Giống lúa mới cao ngập nách cụ, lại đang kỳ chắc hạt, chen chúc, đong đưa. Xem chừng cụ hể hả lắm!

Kỹ sư Hải chen vào:

– Khỏi nói hết sự sung sướng của cụ. Cụ đi trong lúa tốt bời bời, tay sờ bông bên này, tay sờ bông bên kia. Lúc lúc lại dùng hai tay dồn cụm chúng lại, cứ như cụ muốn ôm cả ruộng lúa vào lòng như ôm niềm  hạnh phúc lớn của cả đời cụ. Vừa rẽ lúa, vừa xăm xăm bước đi, chốc chốc cụ lại khen: “Thằng cha Thanh, khá! Khá!”.

Bác Thanh thấy đoạn chuyện Hải kể, hứng chí quá, lại ngắt lời:

– Khi tới bờ ruộng, tôi vội vàng xắn quần lên, định rẽ lúa bước xuống gần chỗ cụ đang lội. Biết cụ hay ra lệnh ở trên đồng, tôi định lội nhanh lại để lắng nghe chỉ thị. Khi tôi sắp lội xuống ruộng thì cụ đã vội vàng ngăn lại:

– Thôi! Thôi! Cháu Thanh! Biết cả rồi! Bác biết cả rồi! Khá lắm! Bà con phấn khởi chứ?

Tôi chưa kịp trả lời, cụ lại giả vờ không biết, hỏi:

– Này, giống lúa gì mà tốt thế?

Tôi buột miệng trả lời:

– Dạ thưa cụ! Giống X. đấy ạ.

– Giống gì? Cụ hỏi lại. Lúc đó tôi vẫn chưa nhận ra chuyện gì, thuận mồm trả lời tiếp:

– Dạ thưa! Giống X. đấy ạ.

Đang bước về phía tôi, đang mặt mày tươi rói, bỗng cụ đứng lại, mặt tái dần. Cụ lẩm bẩm:

– X. à? X. à? X. dám phá lưới, hả?

Quả là lúc ấy, tôi còn chưa hiểu chuyện gì thật. Thấy cụ đùng đùng nổi giận, tôi cũng còn chưa biết thưa bẩm ra sao. Tôi đứng như trời trồng, nhìn cụ bước lên xe Von-ga, sầm sầm đóng cửa lại. Lái xe rú ga cho xe bò đi. Khi chủ tịch, bí thư cơ sở chạy đến, thì chiếc xe Von-ga đã đi khá xa rồi. Cả hai cùng lo sợ, hỏi tôi:

– Ông Thanh. Có chuyện gì không vừa lòng cụ thế?

Tôi trả lời:

– Không biết.

Thế là, ba chúng tôi cãi nhau. Bí thư, chủ tịch đều nhận khuyết điểm về mình. Họ cho rằng, cụ Chí giận là do hai cán bộ chủ chốt cấp dưới đã đến chậm. Họ còn khăng khăng với tôi là họ hiểu cụ Chí lắm. Tôi thưa lại với hai ông, chắc không phải như vậy. Thế là hai ông ấn lỗi cho tôi, cho rằng, tôi có thái độ láo xược nào đó với cụ. Tôi nói, tôi chưa nói lời nào đáng để cụ giận. Hai ông cứ hỏi tôi mãi, “Vậy, tại sao cụ lại đùng đùng bỏ đi?”.

Vừa cãi cọ, ba chúng tôi vừa bước một cách chậm chạp trở về làng… Lúa đang độ chắc xanh tỏa hương ngào ngạt. Sau cùng, chúng tôi không ai nói với ai một lời nào nữa. Cả ba đều chưa hiểu vì sao cụ lại giận, nhưng đều mang nỗi lo âu: Tai họa sắp rơi xuống đầu chúng tôi rồi.

Câu chuyện có lặng đi đôi chút, rồi kỹ sư Hải mới tâm sự thêm:

– Tôi cũng là người có khuyết điểm trong chuyện này. Giá sau đó, tôi quay lại nói với các ông hãy xin lỗi cụ rằng, các ông trả lời nhầm giống lúa thì không nên vạ. Thực tế, các ông cấy giống gì, cụ không cần biết. Nhưng để hài lòng cụ, nhất nhất các ông phải trả lời, ruộng đó là cấy giống lúa 1A, thì êm chuyện. Nhưng thú thật, hồi đó tôi cũng bị lừa. Còn các ông đây vẫn còn thật thà.

Hôm đó, sau khi ra tới đường nhựa, chiếc Von-ga phóng một mạch về trụ sở. Khác hẳn lúc trước, cụ chụp hẳn cái mũ cát trắng lên đầu, mắt luôn thẳng nhìn  phía trước, không nghiêng bên này, nghiêng bên kia, không chuyện trò gì với chúng tôi nữa. Tôi và bạn tôi ngồi ở ghế đằng sau, biết cụ đang bực, cũng chẳng dám thưa bẩm gì.

Khi xe về trụ sở, chẳng biết sự sợ hãi xâm chiếm chúng tôi từ lúc nào, mà cả hai đều vội vàng một giọng:

– Báo cáo cụ, chúng nó láo. Chúng nó coi thường nghị quyết của làng ạ.

Cụ hỏi:

– Phải xử lý thế nào các cháu?

– Thưa cụ, nhất định phải trị ạ. Nó coi thường nghị quyết là coi thường Đảng, coi thường cụ ạ.

Ngay lúc đó, ông chánh văn phòng làng đã tiến tới cửa xe, cung kính.

– Cụ đã về ạ. Mời cụ rửa tay, rồi xơi cơm ạ.

Cụ gạt đi, nói:

– Chốc nữa. Ăn uống gì. Bác đang có chuyện tày đình đây.

Ngoái lại phía chúng tôi, cụ ra lệnh.

– Gọi ngay tay thủ trưởng nông nghiệp sang đây. Láo! Mới có dăm ba cái hạt thóc, củ khoai đã thế. Nay, mai ta khoanh đồi, nuôi ngựa, nuôi dê, làm công nghiệp lớn, không nghiêm, làm chủ nghĩa xã hội thế nào? Láo!

Ông thủ trưởng nông nghiệp bị kiểm điểm thậm tệ, và buộc phải viết đơn về hưu non tối hôm đó. Còn những ông này? Bác Thanh đỡ lời kỹ sư Hải:

– Chúng tôi cũng không chậm hơn mấy ngày. Đang ngày mùa, ngày màng bộn rộn mà chúng tôi phải tập trung toàn Đảng bộ lại, kiểm điểm việc thực hiện nghị quyết của cấp trên… Thật thà, chúng tôi vẫn báo cáo là đã thay giống 1A bằng giống X. Thật tình giống nông nghiệp 1A chỉ được cái ngắn ngày, nhưng năng suất thấp lắm, lại khó làm và đặc biệt gạo lại không ngon. Hơn nữa, mới qua hai vụ cấy thử, giống đã bị thoái hóa. Chúng tôi có đưa ra xã viên bàn bạc chuyện này. Nhưng xã viên không ai chịu cấy. Chúng tôi đành chịu. Đối với nông dân thì chẳng có trời cao đất dày gì hết, cứ  cái gì có lợi là họ kéo theo, làm theo. Chúng tôi nghĩ, chúng tôi làm đúng. Những tưởng báo cáo để cấp trên tham khảo, chứ có ngờ đâu, đó là công trình khoa học nông nghiệp của cụ Chí.

Ông trưởng ban kiểm tra Đảng cấp trên đến thanh tra việc kiểm điểm của chúng tôi. Ông chỉ cho xem qua biên bản. Không nói lại với chúng tôi một lời, ông phóng xe đi ngay. Ngày hôm sau, bí thư, chủ tịch cấp trên và một đoàn cán bộ xuống hợp tác xã. Bí thư, chủ tịch ra lệnh tập hợp toàn Đảng bộ cấp dưới lại, công bố:

– Cách chức bí thư Đảng ủy…, lưu đảng mười tháng. Cách chức chủ tịch…, lưu đảng mười tháng. Cách chức chủ nhiệm hợp tác xã… lưu đảng tám tháng. Lý do: cả ba đều không chấp hành nghị quyết của làng. Nông nghiệp 1A đã được quán triệt, tại sao dám để X. phá lưới?

Hồi đó, tôi uất quá định đi kiện. Nhưng rồi chỉ vài ngày sau đó, chủ tịch, bí thư vừa ký quyết định cách chức tôi, cũng bị bí thư, chủ tịch cấp trên hơn ra lệnh cách chức tiếp với lý do cũng tương tự như tôi, thì còn kiện cái nỗi gì!

 Kỹ sư Hải bình luận:

– Không phải chỉ ở địa phương này mới xảy ra chuyện kỷ luật như thế. Ở địa phương khác cũng có, nhưng ít hơn vì các lão ấy khôn hơn. Họ cũng như ở đây, đều thay giống nông nghiệp 1A bằng giống X. Nhưng để cho cụ Chí vui lòng, họ cứ báo cáo tất cả là giống 1A. Cụ Chí không biết gì về giống lúa, cứ tưởng thật. Nhưng rồi, chính từ các ông đây mà sự thật được phanh phui. Dự định đóng góp cho lịch sử cách mạng giống nông nghiệp một bài học của các cụ đã thất bại. Và để răn dạy những người “ăn gian, nói dối”, cụ đã chỉ đạo làng ra quyết định cách chức một loạt.

 Người nông dân lúc nào cũng lo lắng

 

Tôi là người cuối cùng bị buộc phải về hưu non. Được hưởng cái ơn huệ cuối cùng đó vì tôi còn  phải kỳ cạch viết tiếp báo cáo trước trung ương làng, dài trên năm mươi trang cho cụ Chí.

Tôi ngỏ ý muốn được xem bản báo cáo khoa học nhưng kỹ sư Hải cho biết, hiện nó đang nằm ở viện bảo tàng. Công trình do anh viết, nhưng lại ký tên cụ Chí, nên anh không có quyền rút lại. Hỏi kỹ thêm về một số chi tiết của báo cáo khoa học “Nông nghiệp 1A phá cửa ải năm tấn”, kỹ sư Hải có ý ngượng. Kỹ sư muốn tôi gạt chuyện này đi, vì nó chỉ là báo cáo khoa học theo ý muốn của cụ Chí.

Bác Thanh bình luận:

– Chuyện “Nông nghiệp 1A phá cửa ải năm tấn” xảy ra cũng lâu rồi, nhưng trong dân luận làng Vũ Đại vẫn chưa quên. Bạn bè, rồi bà con nông dân trong làng đến bây giờ vẫn gọi chúng tôi là lớp cán bộ “X. phá lưới”. Đó là món nợ đời của chúng tôi. Trước thì chúng tôi không dám, nay đổi mới rồi, anh là nhà báo, tôi muốn anh làm thế nào để cho hai người và bó lúa trong bức ảnh này rõ lên, rồi đem đến báo Đồng Bào, nhờ họ đính chính lại giúp chúng tôi. Cái bông lúa trên bức ảnh này, không phải là lúa 1A đâu, nó là lúa X. đấy. Lúa 1A hạt nó tròn, còn đây, hạt nó dài.

Tôi cầm lại từ tay bác Thanh bức ảnh mờ ấy, mà lòng ngổn ngang. Bông lúa X. được chú thích là lúa 1A, qua thời gian cất giữ, giờ đã ẩm mốc. Cái màu đen của ảnh in trên giấy báo cũng đã phai mờ, nhòe nhoẹt, chỉ có khuôn mặt hai người và nụ cười của họ còn thấy phơn phớt. Bức ảnh đã trở thành kỷ vật lịch sử thiêng liêng, dấu ấn của một thời tội lỗi. Tôi phân vân. Tôi không dám chắc báo Đồng Bào đã in nhầm, hay cố tình in nhầm nội dung của bức ảnh, có dám đính chính lại không. Vì tôi biết từ trước đến nay, báo Đồng Bào chưa làm chuyện đó bao giờ.

Tôi ngước đôi mắt kém tin tưởng nhìn hai người. Hai người nông dân chừng như hiểu ra điều đó, vội nói:

– Không phải chúng tôi muốn cầu lợi gì ở bức ảnh này đâu. Cái chính là giúp tay thợ ảnh biết mình nhầm, để khỏi chọn ảnh mang đi dự triển lãm ảnh quốc tế mà người ta cười cho thôi.

Ôi chao! Những người nông dân nhà quê ngàn năm chân chất. Có lẽ vì thế mà những hạt thóc, củ khoai thời nào cũng thơm lừng, ngào ngạt chăng? Tôi thưa với hai bác:

– Tôi xin thay mặt cho báo giới nhận lỗi với hai bác. Hai bác muốn đình chính bức ảnh cũng chỉ nhằm sửa sai cho báo chí, kẻo mấy ông nhà báo cung đình lại đem đi triển lãm quốc tế thì quốc thể còn ra gì.

Người kể chuyện sử làng Vũ Đại hỏi:

– Cái ông “nhà nông cự phách ấy”, giờ ở đâu nhỉ?

– Ở trong đám quan chức làng Vũ Đại, chứ còn ở đâu nữa!

(Hết phần II, còn tiếp)

 

2. Dư Luận: Trần Âm: Hậu Chí Phèo, tác phẩm văn học đầu tiên đề cập lỗi hệ thống.

“Gần đây, các phương tiện thông tin đại chúng, phản ánh nhiều đến các vụ việc tiêu cực, những hạn chế, yếu kém của bộ máy Nhà nước mà nguyên nhân chính gây nên là do lỗi hệ thống. Con người, dù ở chế độ nào, luôn là chủ thể của các hệ thống. Vì vậy, con người ở phẩm chất, trình độ nào thì sinh ra cơ chế ấy.

Một hội nghị tập huấn về HTX

Cái lỗi hệ thống, không phải bây giờ mới có, mà nó đã song hành cùng chế độ. Tuy nhiên, ở từng giai đoạn phát triển kinh tế – xã hội khác nhau thì sự bộc lộ của nó cũng khác nhau.

Phản ảnh tình trạng này, lâu nay, chỉ là những bài báo dài, ngắn khác nhau, hoặc là ở các bài nghiên cứu có tính chuyên đề, văn học rất khó tạo dựng nên chuyện. Ấy mà nhà báo Phạm Thành (hiện công tác tại đài THVN), từ 1991, đã cho xuất bản cuốn sách mang tên Hậu Chí Phèo, và tròn 15 năm sau – năm 2006 – anh lại cho tái bản. Theo thiển ý của tôi, đây là cuốn sách văn học đầu tiên ở nước ta viết về lỗi hệ thống.

Lấy nhân vật Chí Phèo của Nam Cao làm điểm xuất phát, sau cách mạng, anh Chí được Phạm Thành đưa lên làm người đứng đầu làng Vũ Đại (cũng có thể hiểu là làng Việt Nam, nước Việt Nam). Lý do đưa ra cũng rất thuyết phục: anh Chí là thành phần bần cố nông, nghèo đến họ cũng chẳng có, lại nhờ đi tù mà trở thành người đầu tiên ở làng giác ngộ cách mạng; là người đầu tiên biết ông râu xồm, ông đầu hói là ai; lại có công dẹp được lũ chó nhà Bá Kiến để cách mạng ở làng Vũ Đại thành công; lại “chịu kế khổ nhục” làm Lý Cường cho cả làng được sung sướng đấu tố.

Với một “tài năng” và “nhân cách” như vậy, anh Chí đã tạo lập nên sự nghiệp gì? Ba lần lấy vợ phải trải qua ba lần hiếp dâm; bắt bỏ tù những người có chữ, những nhân tố mới; và, “cái xương sống xã hội chủ nghĩa” ở nông thôn là HTX sản xuất nông nghiệp, anh Chí đã tổ chức thành công như thế nào? Hãy xem Phạm Thành miêu tả:

“Bác (tay Chí) sai người đánh trống gọi cả làng đến. Rất đông đủ cả làng, bác mới ra lệnh:

– Trước cách mạng, nhà báo nào chưa có đất, đứng sang một bên.

Bác hỏi những người này:

– Ruộng đất, trước khi chia cho bà con, là của ai?

Mọi người trả lời:

– Của địa chủ, đế quốc, phong kiến ạ.

Bác hỏi tiếp:

– Ai giành ruộng đất từ tay địa chủ, phong kiến, đế quốc?

Mọi người lại đồng thanh:

– Cách mạng, cách mạng ạ.

– Đúng rồi. Vậy bà con nghĩ coi, đất là của ai, của cách mạng, chứ còn gì?…Ai không vào là chống cách mạng, là cách mạng sẽ thu hồi lại ruộng đất.”…

Bây giờ thì HTX nông nghiệp: góp ruộng, bò, cày bừa,… làm ăn chung không còn nữa.Cái sự không còn đó, đã đủ cơ sở để chúng ta nhận ra sai lầm của một thời.

Một vấn đề nữa được Hậu CHí Phèo viết rất tâm huyết, đó là vấn đề cán bộ. Tay Chí nhất quyết không chọn người khác họ lên làm lãnh đạo, vì “Không thể để họ Chí chỉ lãnh đạo làng Vũ Đại có một mùa” và nhất quyết “thù địch với người có chữ” đã tạo ra bộ máy lãnh đạo làng Vũ Đại toàn là những kẻ khùng điên, hoang thai, vô học. Cho nên Chí Lê Cường với Võ Đức mới “nhẹ nhàng” đặt mìn phá tan mộ tổ của hai họ, mới “đụng đến cái gì cũng chỉ bàn đến chuyện: “giết phá”.Với những nhân cốt như vậy, làng Vũ Đại không bình yên là điều tất nhiên.

Rồi chuyện máy cày về làng, nông dân thành công nhân. Cảnh nông dân “bán mặt cho đất bán lưng cho trời” sẽ không còn nữa; nuôi trâu, nuôi bò chỉ để làm tái chanh. Rồi, chuyện tay Chí tuyên bố với dân làng Vũ Đại, nếu mọi người nhất nhất nghe anh, theo anh thì sẽ được sung sướng đời đời. Vì tay Chí có “công trình khoa học vĩ đại”, đó là:

“sữa để em thơ, lụa tặng già; sỏi đá cũng thành sắn gạo; hoá cát thành vàng; hoá sông suối thành sông đường, suối rượu”.

Một sự hoang tưởng, ngây ngô thật tuyệt vời.

Đây là chuyện của thời xưa cũ, những hệ lụy của nó còn nhãn tiền, hiện hữu. Một tác phẩm văn học “chép lại” cũng là cần thiết, không chỉ trong đời sống văn học mà còn là bài học để lại cho đời sau.

Ngay cả phần có tiêu đề “Thuốc thần làng Vũ Đại”, tuy tác giả Phạm Thành viết từ năm tám mươi của thế kỷ trước nhưng soi xét vào đời sống đương đại vẫn còn rất thời sự. Chuyện này ca ngợi đổi mới. Nhờ đổi mới mà người ta dám ăn, dám nói, tức là dám đấu tranh, nhưng rồi từ đấu tranh để bị bắt trở lại, tức là “đấu tranh, tránh đâu” thì đang còn hiện hữu rất nhiều trong xã hội ta ngày ngày.

Và để kế thúc câu chuyện do lỗi hệ thống gây ra, tay Chí bị mẹ Âu Cơ gọi về đối mặt với tổ tiên. Trước mẹ Âu Cơ, tay Chí vẫn không nhận ra mình có sai lầm gì, bởi vì hắn không còn đủ tư cách là một con người nữa. Tại cuộc đối thoại, một bất ngờ đã xẩy ra, tay Chí đã nhầm lẫn mẹ Âu Cơ cũng như vợ mình, chị mình… Hẳn là tác giả muốn khẳng định một điều mà ở Việt Nam mình còn cấm kỵ: Nhất nguyên tất yếu sẽ dẫn đến những hành động vô đạo đức, tha hoá xã hội, tha hoá cả bản ngã.

Cùng với dư luận chung Hậu Chí Phèo đã dóng lên hồi chuông cảnh báo.

 

Dù còn có những hạn chế về văn chương (văn Hậu Chí Phèo thô tháp, chữ nghĩa cẩu thả), nhưng với một nội dung khác lạ, một bút pháp kể chuyện dung dị, giống với phong cách kể chuyện dân gian, giàu tính hài hước,… chắc chắn Hậu Chí Phèo sẽ được các bạn trong và ngoài nước quan tâm.

Tháng 10.2006

(theo diễn đàn Sahara)

 Trân Âm – TTX

Nhãn:

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s


%d bloggers like this: